Auteur: Frans Wijngaarden, eigenaarschapontwikkelen.nl, 2019
Ronald Heidanus is een onderwijsman in hart en nieren. Recent is hij met z’n gezin naar Scandinavië getrokken in een camper om te ervaren hoe daar het onderwijs in elkaar zit. Het zegt iets over zijn bevlogenheid over dit onderwerp. Op dit moment is hij intern begeleider bij Xpect in Tilburg en doet daar mooie dingen voor en met leerkrachten.
Een kernbegrip waar Ronald mee werkt is leerkrachtleiderschap. Hij begeleidt leerkrachten om hun leiderschap te ontwikkelen. Leerkracht zijn zie ik als een van de mooiste rollen die je in het leven kunt hebben. Als je dag in dag uit bezig mag zijn met het begeleiden van het leerproces van kinderen ben je een gezegend mens.
Hoe ziet hij leerkrachtleiderschap?
Ronald beschrijft het als de ontwikkeling van `doen wat hoort’ naar ‘kijken, denken, kiezen’. Ik vind dat een mooie omschrijving. Veel professionals die in een rol starten beginnen met ‘doen wat hoort’ als leidmotief. Je stapt in een bestaande structuur, er gelden regels, geschreven en ongeschreven, er zijn normen en waarden en er zijn vakinhoudelijke verwachtingen. Er ‘hoort’ best veel.
Er is een dunne lijn tussen ‘beseffen wat verwacht wordt’ en ‘de (vaak onbewuste) overtuiging hebben dat wat verwacht wordt ook moet’. Ja, lees deze zin gerust nog eens. Vinden dat dingen moeten, creëert een juk. Het zet je klem en je manoeuvreert jezelf in de positie van de toeschouwer of zelfs het slachtoffer.
Leerkrachtleiderschap wordt ingevuld door het proces ‘kijken, denken, kiezen’. Kijken (en zien) is een mooi professioneel startpunt. Vanuit een zekere rust zien wat de situatie is, wat het met zich meebrengt en vraagt qua beslissing of handelen. Dat laatste vraagt ‘denken’. Het is de reflectie die een goed professional kenmerkt. Vanuit die reflectie komen tot een professionele keuze.
Vanuit eigenaarschap ‘laden’ een flink aantal factoren op dit proces. Kijk je vanuit de middellange termijnresultaten waar jij verbinding mee voelt, naar de realiteit? Reflecteer je vanuit eigenaarschap, besef hebbend van je rol, je eigen aandeel en verantwoordelijkheid? Heb je het zelfvertrouwen om dat te doen?
Ronald zegt terecht dat hij eigenaarschap soms een hol begrip vindt. Zonder de achterliggende factoren te kennen en te verbinden aan een concrete situatie, ligt de valkuil op de loer dat het bij een kreet blijft. Hij noemt een prachtig voorbeeld:
- De setting: een vergadering
Een terloopse maar zeer gemeende opmerking van een startende leerkracht: “Moet ik bij al deze bijeenkomsten zitten? Het wordt me allemaal te veel,” uitgesproken met een zekere emotie.
Ronald is deelnemer aan de vergadering. Als ontwikkelaar van eigenaarschap (al zal hij het zelf het ontwikkelen van leerkrachtleiderschap noemen) hoort en ziet hij deze opmerking aan. Zijn reflectie is cruciaal, rijk en prachtig. Wat gebeurde er?
Ronald bemerkt irritatie bij zichzelf. Irritatie is een interessante informatiebron om een reflectie te beginnen.
- Blijkbaar doet de opmerking iets, de opmerking is belangrijk.
- De valkuil ligt op de loer om direct te reageren en niet eerst professioneel te reflecteren.
De opmerking had weinig met eigenaarschap te maken. Het was eerder de taal van de toeschouwer, met een vleugje taal van het slachtoffer. Ronald classificeerde de opmerking als ‘onder-tegen’ (een term uit de roos van Leary). De neiging bestaat om in een split-second te gaan redden, helpen of in een geïrriteerde discussie terecht te komen. Iemand die met een zeker hulpeloos appèl komt roept de reactie op om voor ze te gaan zorgen en/of met oplossingen te komen.
Het moment ging voorbij, in zekere zin gelukkig zonder in een onhandige interactie terecht te komen. Het kreeg een vervolg, ’s avonds tijdens een informeel etentje.
Dezelfde leerkracht zei, bijna aanvallend: “Wat is jouw zwakke plek?” en “Waarom ben jij zo zeker?” Ronald: “Pardon?”
Als we zelf wat onzeker zijn (en daarmee niet hoog scoren op de eigenaarschapsfactor zelfvertrouwen) hebben we de neiging om anderen een hoge mate van zelfvertrouwen toe te schrijven. Hij gaf een voorbeeld van eerder die avond waar Ronald nogal nerveus tien minuten had geprobeerd sushi te eten met stokjes, daar niet heel succesvol in was en hoopte dat niemand van de aanwezigen het in de gaten had. Een andere collega had het gezien en dat had Ronald op zijn beurt weer opgemerkt. Meer mensen dan je denkt worstelen op allerlei momenten met hoe ze overkomen, vinden het belangrijk dat ze het ‘goed’ doen; en dat is okay.
Na het uitwisselen van dit voorbeeld lukte het om een gelijkwaardig gesprek te voeren waarin nieuwsgierigheid en je kwetsbaar opstellen de boventoon voerden.
Het vraagt lef en zelfvertrouwen om vanuit eigenaarschap assertief te zijn en aan de kaak te stellen of je als professional wel of niet aanwezig wil zijn bij allerlei bijeenkomsten. Het vraagt moed om onder ogen te zien dat je soms moeite hebt om dit goed te verwoorden.
De motivatie van de eigenaar had kunnen luiden ‘Ik wil ervoor kiezen om vanaf nu niet meer bij deze bijeenkomsten te zijn. Hoe kijken jullie daar tegenaan?
* Het is goed om af en toe met iemand bij wie je eigenaarschap wil ontwikkelen te gaan zitten en een bepaalde reactie door te spreken in het licht van welke reactie je er mee oproept en wat het zegt over jour instelling en eigenaarschap. Niet alleen de algemene kreet ‘Ja, dit is geen eigenaarschap zeg’, maar een echt gesprek vanuit gelijkwaardigheid en nieuwsgierigheid.
